Språkvask, korrektur og klarspråk: kva treng teksten din?

Kva er språkvask?

Språkvask er ein gjennomgang av korleis teksten er skriven. Arbeidet kan omfatte ordval, setningsbygging, samanheng, gjentakingar og ein konsekvent språkleg stil. Målet er at teksten skal fungere betre, samtidig som meininga blir teken vare på.

Omfanget varierer. I ein kort nettartikkel kan språkvask handle om å stramme inn formuleringar. I ein rapport kan det vere nødvendig å samordne fagtermar og måten fleire forfattarar skriv på. Avklar kva som inngår før arbeidet tek til.

Språkvask er heller ikkje automatisk faktasjekk. Den som har fagansvaret, må vurdere om formuleringane framleis er presise og om opplysningane stemmer.

Kva er forskjellen på språkvask og korrektur?

I denne guiden bruker vi desse praktiske skilja:

Arbeid	Spørsmålet du stiller
Korrektur	Er det skrivefeil, teiknsetjingsfeil eller andre språklege feil att?
Språkvask	Er teksten godt formulert, samanhengande og konsekvent?
Klarspråkarbeid	Finn lesaren informasjonen, forstår bodskapen og veit kva han skal gjere?

Grensene overlappar. Ein språkvaskar kan oppdage skrivefeil, og ein korrekturlesar kan peike på ei uklar setning. Skiljet er nyttig når de skal fordele ansvar og tid, ikkje som ein absolutt fasit for alle oppdrag.

Eit før- og etterdøme

Før:

Det vil bli føreteke ei vurdering av om dokumentasjonen som er motteken, er tilstrekkeleg.

Etter:

Vi vurderer om vi har fått nok dokumentasjon.

Den andre formuleringa gjer det tydeleg kven som handlar, og ho er kortare. Men endringa passar berre dersom «vi» faktisk er den som skal vurdere saka. Du må også sjå setninga i samanheng: Treng lesaren å vite kva dokumentasjon det gjeld, eller når vurderinga er ferdig?

Eit godt klarspråkarbeid kan difor krevje ny informasjon, ikkje berre færre ord. Språkrådet knyter klarspråk til kva mottakaren finn, forstår og kan bruke.

Slik går du gjennom teksten

1. Start med lesaren. Kven skal bruke teksten, og kva skal lesaren vite eller gjere etterpå?
2. Sjekk innhaldet. Manglar det eit steg, ein frist eller ei forklaring? Fjern stoff som ikkje hjelper lesaren med oppgåva.
3. Ordne strukturen. Set det viktigaste tidleg. Bruk overskrifter som seier noko om innhaldet, og del teksten i avsnitt med eitt hovudpoeng.
4. Vask språket. Vel konkrete verb, forklar nødvendige fagord og fjern unødige gjentakingar. Kontroller at omgrep blir brukte på same måte.
5. Ta korrekturen. Les etter skrivefeil og teiknsetjing når dei større endringane er ferdige. Sjekk også overskrifter, lenkjetekstar og tabellar.

For ein viktig tekst kan ein kollega lese som mottakar: Kva trur vedkomande at teksten ber om? Svaret kan vise ei uklarheit som ein vanleg korrekturrunde ikkje fangar opp.

Kva kan verktøy hjelpe med?

Stavekontroll kan peike på moglege feil. Ein stilmal kan samordne utvalde ord- og bøyingsformer. Eit omsettingsverktøy kan lage eit utkast på ei anna målform. Desse oppgåvene er nyttige, men dei seier ikkje åleine om teksten svarar på det lesaren lurer på.

Les om språkprofil og språkmal dersom verksemda vil ha felles føringar. For tekst som skal over til ei anna målform, kan du bruke arbeidsmåten i guiden frå bokmål til nynorsk.

Vanlege spørsmål om språkvask

Er ein kort tekst alltid klarare?

Nei. Ei nødvendig forklaring kan gjere teksten lengre og samtidig lettare å forstå. Fjern det overflødige, men ta med det lesaren treng.

Er språkvask det same som å følgje ein språkmal?

Nei. Ein språkmal styrer avtalte språkval. Språkvask kan også omfatte flyt, samanheng og formuleringar som krev ei konkret vurdering av teksten.